Wat is er echt gebeurd in Lichtervelde tijdens die vreselijke oorlogsjaren? Door welk lijden hebben de verzetslieden, opgepakt en als Nacht und Nebel-gevangenen op transport gezet naar Duitsland, moeten gaan alvorens ze op 15 juni 1944 in Wolfenbüttel werden onthoofd? De slachtoffers zijn nooit teruggekeerd dus de absolute waarheid zullen we nooit weten.

Dominique Verhaeghe, kleinzoon van dokter Louis Debaeke, als schepen van zijn dorp één van de vele slachtoffers, publiceerde een boek over De zaak Lichtervelde – Over verzet en collaboratie in een West-Vlaams dorp tijdens WO II. Hierbij boort hij alle mogelijke bronnen aan om toch zo dicht mogelijk bij de waarheid te komen. Vooreerst zijn er de getuigenissen, reeds opgetekend in de jaren ’90, van Lichterveldenaren die ofwel de oorlog in hun dorp hadden meegemaakt ofwel vanuit Duitsland hadden kunnen terugkomen. De oude Nazi-archieven, tot op het ogenblik van die Wende door de Stasi in het voormalige Oost-Berlijn opgeslagen, geven een inzicht hoe hun proces voor het Duitse Volksgerichtshof werd gevoerd. Ook de naoorlogse processen van de Duitse bewakers van het kamp Esterwegen en van de strafgevangenis van Wolfenbüttel geven nieuwe inzichten.

“Lichtervelde, en bij uitbreiding Torhout, zijn de twee gemeenten uit West-Vlaanderen die de zwaarste tol hebben betaald aan de Duitse bezetter”

Krijgsauditeur Jean Vossen, Brugge 1947

Maar vooral de getuigenissen tijdens het verklikkingsproces van 1947 voor de krijgsraad in Brugge, met oorlogsburgemeester Maurice Godderis, zijn voltallig VNV-schepencollege, zijn Duitsgezinde gemeentesecretaris en een aantal lokale VNV-aanhangers als betichten, geven een verbijsterend beeld tot wat de VNV-collaboratie, met de assistentie van de Gestapo van Gent, in een klein dorp in West-Vlaanderen in staat was.

Ook na het wegvoeren van de verzetslieden hebben zij een waar terreurbewind gevoerd in hun dorp. Opgejut door hun Vlaamse strijd hebben ze hun eigen volk verraden. Er werden lijsten opgesteld van mannen die door de Duitsers moesten worden opgepakt. Inwoners moesten onderduiken om aan hun aanhouding of verplichte tewerkstelling in Duitsland te ontsnappen. Kinderen in de lagere school moesten bidden ter ere van antisemitist en oostfronstrijder Reimond Tollenaere. Anderen waren slachtoffer van schunnige chantagepraktijken. Het proces, gevolgd door latere processen voor het krijgshof van Gent en Brussel, werd een ware splijtzwam voor de naoorlogse gemeentepolitiek in Lichtervelde.

Het verhaal wordt ook persoonlijk voor de auteur. Zijn grootmoeder was burgerlijke partij in alle naoorlogse processen. Het onderzoek van de archieven en het neerschrijven van het verhaal stelt hem in staat om eindelijk te begrijpen wat hij vroeger zelf in flarden van familie en van zijn grootmoeder had opgevangen.

“De beklaagden Godderis en Van Lerberghe hebben schuld in de aanhouding en wegvoering van wijlen dokter Debaeke”

Arrest krijgshof van Gent, 1948

Het boek schetst ook hoe zijn grootvader, in uiterst moeilijke omstandigheden, het beste van zichzelf gegeven heeft bij de verzorging van zijn medegevangenen.

Er wordt niet enkel het relaas van de feiten gegeven maar er wordt ook nader ingegaan op de totstandkoming van het Nacht und Nebel-systeem dat zovele politieke gevangenen de dood heeft ingejaagd of voor het leven lang heeft getekend. Tevens wordt ook de strafmaat en -uitvoering van alle betrokken daders onderzocht. Hebben zij na de oorlog een rechtvaardige straf gekregen? Het antwoord is ontnuchterend.